۲. اخلاق حرفه‌ای چیست؟

فردی ممکن است در زندگی شخصی خوش‌قول و مهربان باشد، اما در مقام مدیر اطلاعات لازم را از کارکنان پنهان کند. متخصصی نیز می‌تواند در روابط روزمره درستکار باشد، اما کاری را فراتر از صلاحیت خود بپذیرد یا از پیچیدگی دانشش برای وابسته‌کردن مشتری استفاده کند.

اخلاق حرفه‌ای به همین تفاوت می‌پردازد: انسان در مقام صاحب یک نقش تخصصی، با اختیار و مسئولیتی روبه‌رو می‌شود که لزوماً در زندگی عادی ندارد. پزشک به اطلاعات محرمانه بیمار دسترسی دارد؛ حسابدار بر داده‌هایی اثر می‌گذارد که دیگران بر اساس آن تصمیم می‌گیرند؛ مدیر درباره منابع و فرصت‌های دیگران اختیار دارد؛ و طراح یک سامانه می‌تواند بر زندگی افرادی اثر بگذارد که هرگز مستقیماً با او قرارداد نبسته‌اند.

آسا کشر در تحلیل خود از اخلاق حرفه‌ای، فعالیت حرفه‌ای را وابسته به دانش و مهارت نظام‌مند، بهبود مستمر صلاحیت و توان توضیح و توجیه تصمیم‌های تخصصی می‌داند. از نگاه او، اخلاق حرفه‌ای فقط مجموعه‌ای از دستورات پراکنده نیست؛ با تصور ما از خودِ حرفه، حرفه‌مندی و الزامات اجتماعی آن پیوند دارد.۱

بر این اساس، اخلاق حرفه‌ای را می‌توان مجموعه‌ای از اصول، مسئولیت‌ها و شیوه‌های داوری دانست که مشخص می‌کنند صاحب حرفه باید دانش، قدرت، اطلاعات و اعتمادی را که به سبب نقش خود در اختیار دارد چگونه به کار گیرد.

اخلاق شخصی و اخلاق حرفه‌ای یکی نیستند

اخلاق شخصی به منش عمومی فرد مربوط است: صداقت، وفاداری، احترام و شیوه رفتار او با دیگران. اخلاق حرفه‌ای این فضایل را در موقعیت‌هایی مشخص‌تر و پیچیده‌تر بررسی می‌کند؛ موقعیت‌هایی که در آن‌ها فرد نماینده یک سازمان، صاحب دانش تخصصی یا تصمیم‌گیرنده درباره حق دیگران است.

ممکن است کاری در رابطه شخصی نشانه لطف و بخشندگی باشد، اما در محیط حرفه‌ای تعارض منافع ایجاد کند. پذیرفتن هدیه از یک دوست عادی با دریافت همان هدیه از پیمانکاری که مدیر باید درباره پیشنهاد او تصمیم بگیرد، معنای یکسانی ندارد. رابطه حرفه‌ای، زمینه اخلاقی رفتار را تغییر می‌دهد.

از سوی دیگر، حرفه ممکن است تکالیفی ایجاد کند که برای دیگران وجود ندارد. کسی که اطلاعات محرمانه‌ای را در جریان کار دریافت می‌کند، فقط به‌دلیل انسان درستکار بودن مسئول حفظ آن نیست؛ نقش حرفه‌ای او تعهدی مشخص ساخته است. پزشکی که با بیمار روبه‌رو می‌شود یا حسابداری که به اطلاعات مالی دسترسی دارد، مسئولیتی متناسب با همان دسترسی پیدا می‌کند.

مهارت فنی برای حرفه‌مندی کافی نیست

فرد می‌تواند بسیار ماهر باشد و درعین‌حال حرفه‌مند نباشد. توانایی حل یک مسئله فنی به‌تنهایی نمی‌گوید آن توانایی در خدمت چه کسی و با چه حدودی استفاده خواهد شد. مهارت بدون مسئولیت می‌تواند ابزار فریب، سلطه یا پنهان‌کاری مؤثرتر شود.

در «کد بین‌المللی اخلاق برای حسابداران حرفه‌ای»، پنج اصل بنیادین مطرح شده است: درستکاری، عینیت، صلاحیت و مراقبت حرفه‌ای، محرمانگی و رفتار حرفه‌ای. این کد عینیت را حفظ داوری در برابر سوگیری، تعارض منافع و نفوذ نامناسب تعریف می‌کند؛ صلاحیت نیز مستلزم حفظ دانش و مهارت و عمل‌کردن با دقت است.۲

این اصول نشان می‌دهند که کیفیت فنی و رفتار اخلاقی کاملاً از یکدیگر جدا نیستند. پذیرفتن کاری که فرد توان انجامش را ندارد می‌تواند هم ضعف فنی و هم تخلف اخلاقی باشد؛ زیرا مشتری یا جامعه بر ادعای صلاحیت او تکیه کرده‌اند.

کد بین‌المللی اخلاق پزشکی نیز پزشک را موظف می‌کند دانش و مهارت خود را در طول زندگی حرفه‌ای حفظ و توسعه دهد و اگر کاری از ظرفیت او بیرون است، با فرد واجد صلاحیت مشورت کند یا بیمار را ارجاع دهد.۳ حرفه‌مندبودن فقط به نیت خوب وابسته نیست؛ فرد باید واقعاً توان انجام مسئولیتی را داشته باشد که پذیرفته است.

مسئولیت حرفه‌ای از قرارداد مستقیم فراتر می‌رود

تصمیم صاحب حرفه همیشه فقط بر مشتری یا کارفرمای مستقیم او اثر نمی‌گذارد. مهندس، برنامه‌نویس، مدیر کارخانه یا تحلیلگر مالی ممکن است بر ایمنی، حریم خصوصی، منابع عمومی و انتخاب کسانی اثر بگذارد که در قرارداد حضور نداشته‌اند.

کد اخلاق انجمن ماشین‌های محاسباتی، خیر عمومی را ملاحظه محوری فعالیت متخصصان رایانش می‌داند. در این کد، مسئولیت‌هایی مانند پرهیز از آسیب، درستکاری، احترام به حریم خصوصی، حفظ محرمانگی، توجه به کیفیت و بررسی آثار و خطرهای سامانه‌ها مطرح شده‌اند.۴

این نگاه برای اقتصاد جدید اهمیت ویژه‌ای دارد. محصول ممکن است نرم‌افزار، الگوریتم یا زیرساختی باشد که آثار آن میان هزاران کاربر توزیع می‌شود. در چنین وضعی، رضایت کارفرمای مستقیم همیشه برای اخلاقی‌بودن نتیجه کافی نیست.

کد پزشکی نیز وظیفه پزشک را فقط به اجرای خواسته بیمار یا سازمان محدود نمی‌کند. احترام به کرامت و خودمختاری بیمار، رضایت آگاهانه، محرمانگی، استفاده منصفانه از منابع و حفاظت از داوری مستقل حرفه‌ای، جزئی از مسئولیت او شمرده می‌شوند.۳

اخلاق حرفه‌ای و قانون هم‌پوشان‌اند، اما یکی نیستند

قانون تکلیف‌هایی را تعیین می‌کند که می‌توان برای آن‌ها ضمانت اجرا در نظر گرفت. اخلاق حرفه‌ای علاوه بر این حداقل‌ها، درباره کیفیت تصمیم در موقعیت‌های مبهم نیز پرسش می‌کند. ممکن است رفتاری هنوز ممنوعیت قانونی صریح نداشته باشد، اما به اعتماد، انصاف یا استقلال حرفه‌ای آسیب بزند.

در مقابل، صاحب حرفه نمی‌تواند با استناد به برداشت شخصی خود از اخلاق، قانون و حقوق دیگران را نادیده بگیرد. اخلاق حرفه‌ای مجوز خودسری نیست. فرد باید قوانین و مقررات مرتبط را بشناسد، اما مسئولیتش را نیز به حداقل آن‌ها کاهش ندهد.

کد بین‌المللی اخلاق پزشکی تصریح می‌کند پزشک باید از قواعد اخلاقی، حقوقی و تنظیم‌گری آگاه باشد، اما این قواعد نباید تعهد او به اصول اخلاقی کد را کاهش دهند. کد حتی از پزشکان می‌خواهد در برابر الزامات سازمانی یا قانونی‌ای که وظایف بنیادی حرفه را تضعیف می‌کنند موضع مسئولانه داشته باشند.[۳] این سند قانون لازم‌الاجرای عمومی ایران نیست، اما نمونه روشنی از تفکیک میان تکلیف قانونی و وظیفه اخلاقی در یک حرفه ارائه می‌کند.۳

مارک فرانکل نیز کدهای حرفه‌ای را پاسخی به تنش میان خودمختاری حرفه‌ها و مطالبه عمومی برای پاسخ‌گویی می‌داند. از نظر او، کد اخلاق برای اعضای حرفه و افراد بیرون از آن روشن می‌کند چه هنجارهایی باید بر رفتار حرفه‌ای حاکم باشند؛ این کدها می‌توانند آرمانی، آموزشی یا تنظیم‌گر باشند.۵

تعارض منافع؛ جایی که داوری حرفه‌ای آزموده می‌شود

تعارض منافع زمانی رخ می‌دهد که منفعت شخصی، مالی، خانوادگی یا سازمانی فرد بتواند بر داوری حرفه‌ای او اثر بگذارد. وجود تعارض همیشه به معنای وقوع فساد نیست؛ ممکن است فرد همچنان تصمیمی منصفانه بگیرد. خطر در این است که قضاوت او، آگاهانه یا ناآگاهانه، از مسئولیت اصلی خود منحرف شود.

مشاوری که باید بهترین گزینه را برای مشتری پیشنهاد دهد، اما از فروش یک محصول خاص درآمد بیشتری می‌گیرد، در معرض تعارض منافع است. مدیری که درباره شرکتی متعلق به بستگانش تصمیم می‌گیرد یا پژوهشگری که نتیجه مطالعه بر منفعت مالی او اثر دارد نیز با همین مسئله روبه‌روست.

کد IESBA از حرفه‌مندان می‌خواهد تهدیدهای وارد بر اصول بنیادین را شناسایی، ارزیابی و مدیریت کنند. این تهدیدها ممکن است از منفعت شخصی، دفاع از موضعی خاص، آشنایی نزدیک، ارعاب یا بازبینی کار خود فرد ناشی شوند.۲

کد پزشکی نیز پزشک را موظف می‌کند تعارض‌های واقعی یا بالقوه را شناسایی و تا حد امکان از آن‌ها اجتناب کند. اگر تعارض اجتناب‌ناپذیر باشد، باید پیشاپیش افشا و به‌درستی مدیریت شود. پزشک نباید اجازه دهد منفعت خود یا مؤسسه بر داوری حرفه‌ای او اثر بگذارد.۳

افشا به‌تنهایی همیشه مشکل را حل نمی‌کند. گاهی تعارض آن‌قدر جدی است که فرد باید از تصمیم‌گیری کنار برود یا مسئولیت را به شخص مستقل دیگری بسپارد. در مواردی دیگر، ثبت منفعت، نظارت دوم و شفافیت برای مدیریت خطر کافی است. پاسخ مناسب به نوع تعارض، قدرت تصمیم و پیامد احتمالی آن وابسته است.

مسئولیت متناسب با قدرت و دانش است

همه طرف‌های یک رابطه حرفه‌ای مسئولیت دارند، اما مسئولیت آن‌ها همیشه متقارن نیست. متخصصی که بیش از مشتری می‌داند، مدیر صاحب اختیار یا بنگاهی که قدرت بازار بیشتری دارد، امکان بیشتری نیز برای شکل‌دادن به تصمیم دیگران دارد.

این نابرابری به معنای بی‌مسئولیتی طرف ضعیف‌تر نیست. مشتری باید اطلاعات ارائه‌شده را تا حد معقول بررسی کند؛ کارگر مسئول کیفیت کار پذیرفته‌شده است و شریک باید به تعهدات خود وفادار بماند. بااین‌حال، نمی‌توان از کسی انتظار داشت خطری را مدیریت کند که عمداً از او پنهان شده یا اختیاری را کنترل کند که هرگز در اختیارش نبوده است.

اخلاق حرفه‌ای از فرد صاحب قدرت می‌خواهد ناآگاهی، نیاز یا وابستگی طرف مقابل را سرمایه پنهان خود نکند. هرچه امکان آسیب گسترده‌تر باشد، نیاز به صلاحیت، شفافیت و پاسخ‌گویی نیز بیشتر می‌شود.

کد اخلاق، ماشین تولید پاسخ نیست

وجود کد یا منشور به این معنا نیست که همه تعارض‌های آینده از پیش حل شده‌اند. اصول ممکن است در یک موقعیت با یکدیگر برخورد کنند: محرمانگی با جلوگیری از آسیب، وفاداری به سازمان با مسئولیت عمومی، یا احترام به استقلال فرد با ضرورت حفاظت از او.

کد اخلاق انجمن ماشین‌های محاسباتی به‌صراحت می‌گوید کد، الگوریتمی برای حل مسائل اخلاقی نیست؛ مبنایی برای تصمیم‌گیری فراهم می‌کند. ممکن است چند اصل هم‌زمان مرتبط باشند و وزن آن‌ها با توجه به شرایط تغییر کند.۴

پس اخلاق حرفه‌ای علاوه بر قواعد به داوری نیاز دارد. فرد باید بتواند مسئله را تشخیص دهد، طرف‌های متأثر را ببیند، پیامدها را ارزیابی کند، تعارض را آشکار سازد و برای تصمیم خود توضیحی قابل دفاع ارائه دهد.

این داوری نیز نباید کاملاً خصوصی بماند. تصمیم حرفه‌ای هنگامی قابل اعتمادتر است که ثبت شود، امکان بازبینی داشته باشد و افراد متأثر بتوانند درباره آن پرسش کنند. استقلال حرفه‌ای به معنای مصونیت از پاسخ‌گویی نیست.

تعریف عملیاتی این مقاله

در ادامه این مقاله، اخلاق حرفه‌ای به مجموعه‌ای از اصول، تعهدات و سازوکارهای تصمیم‌گیری گفته می‌شود که انسان را در جایگاه شغلی و تخصصی خود نسبت به موارد زیر پاسخ‌گو می‌سازند:

حق و کرامت دیگران؛ کیفیت و ایمنی کار؛ صداقت اطلاعات؛ حدود صلاحیت؛ محرمانگی؛ تعارض منافع؛ انتساب و حقوق فکری؛ آثار اجتماعی تصمیم؛ و نحوه استفاده از قدرت، منابع و اعتماد.

این تعریف سود، رقابت و استقلال را نفی نمی‌کند. می‌پرسد این اهداف از چه مسیری دنبال می‌شوند و چه کسی هزینه پنهان آن‌ها را می‌پردازد.

اخلاق حرفه‌ای نیز فقط به تصمیم فردی محدود نمی‌ماند. سازمان باید قواعد، پاداش‌ها و مسیرهای اعتراضی بسازد که درستکاری را ممکن کنند. صنف باید معیارهای حرفه را روشن نگه دارد و قانون نیز در جایی که رفتار فرد به حق عمومی آسیب می‌زند، امکان رسیدگی و جبران فراهم سازد.

با این تعریف می‌توان به ریشه تاریخی بحث بازگشت. در فرهنگ ایرانی ـ اسلامی، حرفه فقط مهارت و بازار فقط معامله نبود. مفاهیمی مانند مروت، فتوت، امانت و انصاف می‌کوشیدند میان توانایی صاحب حرفه و شیوه استفاده از آن پیوند برقرار کنند.